{"id":397,"date":"2025-06-25T13:04:42","date_gmt":"2025-06-25T13:04:42","guid":{"rendered":"https:\/\/profit.erasmus.site\/?p=397"},"modified":"2025-06-26T10:59:45","modified_gmt":"2025-06-26T10:59:45","slug":"from-grandmothers-to-algorithms-who-do-we-trust-with-financial-advice","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/2025\/06\/25\/from-grandmothers-to-algorithms-who-do-we-trust-with-financial-advice\/","title":{"rendered":"Od bab\u0107 do algorytm\u00f3w: komu ufamy w kwestii finans\u00f3w?"},"content":{"rendered":"<p>W ka\u017cdej wiosce zawsze by\u0142 kto\u015b, do kogo mo\u017cna by\u0142o si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107. Babcia. W\u0142a\u015bciciel sklepu. Ksi\u0105dz. S\u0105siad z do\u015bwiadczeniem i cich\u0105 m\u0105dro\u015bci\u0105.<\/p>\n<p>Nigdy nie nazywano ich doradcami finansowymi, ale to oni przekazywali wiedz\u0119, kt\u00f3ra kszta\u0142towa\u0142a to, jak oszcz\u0119dzamy, po\u017cyczamy, handlujemy i wydajemy. To nie by\u0142o formalne. Nie zawsze by\u0142o trafne. Ale to by\u0142o wszystko, co mieli\u015bmy.<\/p>\n<p>Pracuj\u0105c nad projektem PROFIT, kt\u00f3rego celem jest stworzenie grywalizowanej cyfrowej powie\u015bci graficznej wspieraj\u0105cej edukacj\u0119 finansow\u0105 m\u0142odych ludzi, wci\u0105\u017c wracamy do jednego pytania:<strong> komu dzi\u015b m\u0142odzi ufaj\u0105, gdy chodzi o pieni\u0105dze?<\/strong><\/p>\n<p>\u0141atwo powiedzie\u0107: \u201eNikogo nie pytaj\u0105\u201d. Ale to nie do ko\u0144ca prawda.<\/p>\n<p>Pytaj\u0105. Ci\u0105gle. Po prostu pytaj\u0105 <strong>YouTube\u2019a, TikToka, Reddita i siebie nawzajem<\/strong>.<\/p>\n<p>Aby zrozumie\u0107, jak do tego doszli\u015bmy, warto prze\u015bledzi\u0107 d\u0142ug\u0105 i kr\u0119t\u0105 drog\u0119, jak\u0105 przesz\u0142o przekazywanie wiedzy finansowej \u2014 i gdzie zacz\u0119\u0142o si\u0119 ono za\u0142amywa\u0107.<\/p>\n<p><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-398 aligncenter\" src=\"https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro10.png\" alt=\"\" width=\"940\" height=\"788\" srcset=\"https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro10.png 940w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro10-300x251.png 300w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro10-768x644.png 768w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro10-24x20.png 24w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro10-36x30.png 36w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro10-48x40.png 48w\" sizes=\"(max-width: 940px) 100vw, 940px\" \/><\/p>\n<h3>Ustna m\u0105dro\u015b\u0107 i waluta przys\u0142\u00f3w<\/h3>\n<p>W spo\u0142ecze\u0144stwach przedprzemys\u0142owych pieni\u0105dze nie zawsze by\u0142y w centrum uwagi, ale zarz\u0105dzanie zasobami \u2014 ju\u017c tak. Porady dotycz\u0105ce handlu, d\u0142ug\u00f3w czy oszcz\u0119dzania na zim\u0119 przekazywano <strong>ustnie<\/strong>, za pomoc\u0105 przys\u0142\u00f3w, opowie\u015bci i zwyczaj\u00f3w.<\/p>\n<p>Zwroty typu: \u201eNie wydawaj wszystkiego z plon\u00f3w na raz\u201d czy \u201eG\u0142upi i pieni\u0105dze szybko si\u0119 rozstaj\u0105\u201d nie by\u0142y tylko \u0142adnymi powiedzonkami. By\u0142y <strong>narz\u0119dziami pami\u0119ciowymi<\/strong>, kt\u00f3re kodowa\u0142y zachowania finansowe w zbiorowej m\u0105dro\u015bci.<\/p>\n<p>W tym kontek\u015bcie babcia by\u0142a jednocze\u015bnie moralnym kompasem i mentork\u0105 finansow\u0105. Uczyli\u015bmy si\u0119, obserwuj\u0105c j\u0105, s\u0142uchaj\u0105c i \u017cyj\u0105c obok. Nie by\u0142o arkuszy kalkulacyjnych, ale by\u0142a struktura \u2014 wpisana w rytm codziennego \u017cycia.<\/p>\n<h3>Religia, moralno\u015b\u0107 i etyka pieni\u0119dzy<\/h3>\n<p>W miar\u0119 rozwoju spo\u0142ecze\u0144stw, porady finansowe zyska\u0142y wymiar <strong>moralny<\/strong>. W tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej, \u017cydowskiej i islamskiej, pisma \u015bwi\u0119te oferowa\u0142y wskaz\u00f3wki dotycz\u0105ce np. umorzenia d\u0142ug\u00f3w, uczciwego handlu, dziesi\u0119ciny czy oprocentowania.<\/p>\n<ul>\n<li>W Biblii (Prz 13:11) czytamy: \u201ePrzepadnie bogactwo podst\u0119pnie zagarni\u0119te, a krok za krokiem zdobywane \u2013 ro\u015bnie\u201d.<\/li>\n<li>Prawo muzu\u0142ma\u0144skie zakazuje <em>riba <\/em>(oprocentowania), wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce po\u017cyczanie powinno by\u0107 s\u0142u\u017cb\u0105, a nie wyzyskiem.<\/li>\n<\/ul>\n<p>W tych ramach pieni\u0105dze nie by\u0142y neutralne. Mia\u0142y ci\u0119\u017car etyczny. Zachowania finansowe by\u0142y wsp\u00f3lnotowe, a nawet duchowe.<\/p>\n<h3>Cechy, kupcy i gospodarka czeladnicza<\/h3>\n<p>Wraz z rozwojem rynk\u00f3w, nauka finans\u00f3w przenios\u0142a si\u0119 <strong>od starszyzny do profesji<\/strong>. W \u015bredniowiecznej Europie cechy nie tylko szkoli\u0142y rzemie\u015blnik\u00f3w, ale uczy\u0142y, jak wycenia\u0107 produkty, zarz\u0105dza\u0107 d\u0142ugiem i przekazywa\u0107 firm\u0119 dzieciom.<\/p>\n<p>W rodzinach kupieckich ksi\u0119gi rachunkowe i negocjacje by\u0142y elementem edukacji od dzieci\u0144stwa. Wiedza nie p\u0142yn\u0119\u0142a ju\u017c tylko z mi\u0142o\u015bci, ale i z praktyki \u2013 <strong>bo trzeba by\u0142o umie\u0107 zadba\u0107 o przetrwanie rodziny<\/strong>.<\/p>\n<p>Porady finansowe nadal by\u0142y relacyjne, ale coraz bardziej techniczne. Mieszanka mentoringu i ksi\u0119gowo\u015bci.<\/p>\n<h3>Epoka ekonomii domowej: kobiety i ewangelia bud\u017cetowania<\/h3>\n<p>W XVIII i XIX wieku zarz\u0105dzanie finansami wr\u00f3ci\u0142o do gospodarstwa domowego, ale tym razem z drukowan\u0105 agend\u0105. Podr\u0119czniki domowe, czasopisma kobiece i wczesne kursy ekonomii domowej przedstawia\u0142y bud\u017cetowanie jako <strong>moralny obowi\u0105zek<\/strong> i <strong>kobiec\u0105 cnot\u0119<\/strong>.<\/p>\n<p>M\u00f3wiono, \u017ce dobra kobieta umie pomno\u017cy\u0107 zarobki m\u0119\u017ca. Oszcz\u0119dza\u0142a. Planowa\u0142a. Unika\u0142a zb\u0119dnych wydatk\u00f3w. Jej finansowa zaradno\u015b\u0107 by\u0142a milcz\u0105ca, ale oczekiwana.<\/p>\n<p>Cho\u0107 ograniczaj\u0105cy, ten model pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 kana\u0142u przekazu wiedzy \u2013 o oszcz\u0119dzaniu, d\u0142ugu i gospodarno\u015bci. Z kuchni, nie z klasy.<\/p>\n<h3>Edukacja finansowa staje si\u0119 instytucj\u0105<\/h3>\n<p>Po II wojnie \u015bwiatowej zn\u00f3w zmieni\u0142a si\u0119 narracja. Szko\u0142y wprowadzi\u0142y lekcje <strong>ekonomii domowej i obywatelskiej<\/strong>. Banki tworzy\u0142y broszury i kresk\u00f3wki o oszcz\u0119dzaniu. Rz\u0105dy uruchamia\u0142y programy edukacji finansowej.<\/p>\n<p>Ale co\u015b si\u0119 zmieni\u0142o: <strong>autorytet sta\u0142 si\u0119 instytucjonalny<\/strong>. Porady pochodzi\u0142y od bank\u00f3w, nauczycieli i ulotek. Sta\u0142y si\u0119 bezosobowe, sformalizowane, a w ko\u0144cu \u2014 cyfrowe.<\/p>\n<p>Wie\u015b znika\u0142a. Babcia znika\u0142a. W jej miejsce: <strong>kalkulatory, infografiki, a dzi\u015b \u2014 tw\u00f3rcy internetowi.<\/strong><\/p>\n<h3>Dzisiejsi \u201eeksperci\u201d: od babci do algorytmu<\/h3>\n<p>Dzi\u015b m\u0142odzi ludzie nadal szukaj\u0105 porad finansowych \u2014 tyle \u017ce u tych, kt\u00f3rym ufaj\u0105. A zaufania <strong>nie buduje si\u0119 ju\u017c przez blisko\u015b\u0107 czy wiek,<\/strong> ale przez trafno\u015b\u0107, autentyczno\u015b\u0107 i zasi\u0119g.<\/p>\n<ul>\n<li>Youtuberzy z historiami w stylu \u201cod zera do bogacza\u201d.<\/li>\n<li>Tw\u00f3rcy TikToka, kt\u00f3rzy sprawiaj\u0105, \u017ce planowanie bud\u017cetu wygl\u0105da estetycznie.<\/li>\n<li>Influencerzy w Dubaju obiecuj\u0105cy szybkie wzbogacenie si\u0119.<\/li>\n<li>Fora Reddit, gdzie anonimowo\u015b\u0107 sprzyja szczero\u015bci.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Jednak \u017cadna z tych rzeczy nie jest neutralna. Porady finansowe s\u0105 obecnie powi\u0105zane z <strong>ekonomi\u0105 uwagi, lokowaniem produkt\u00f3w i sortowaniem algorytmicznym<\/strong>. S\u0105 wsz\u0119dzie, ale nie zawsze daj\u0105 poczucie sprawczo\u015bci.<\/p>\n<p>Niekt\u00f3rzy m\u0142odzi ludzie nadal prosz\u0105 rodzic\u00f3w o rad\u0119, ale wielu tego nie robi. Niekt\u00f3rzy chc\u0105 to zrobi\u0107, ale wiedz\u0105, \u017ce us\u0142ysz\u0105: \u201ePo prostu oszcz\u0119dzaj wi\u0119cej\u201d lub \u201eKup dom, jak tylko b\u0119dziesz m\u00f3g\u0142\u201d, co w dzisiejszej gospodarce mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 absurdalnie oderwane od rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-399 aligncenter\" src=\"https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro11.png\" alt=\"\" width=\"940\" height=\"788\" srcset=\"https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro11.png 940w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro11-300x251.png 300w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro11-768x644.png 768w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro11-24x20.png 24w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro11-36x30.png 36w, https:\/\/profit.erasmus.site\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pro11-48x40.png 48w\" sizes=\"(max-width: 940px) 100vw, 940px\" \/><\/p>\n<h3>Odbudowa wioski, cyfrowo i emocjonalnie<\/h3>\n<p>Co wi\u0119c robimy?<\/p>\n<p>W projekcie PROFIT nie pr\u00f3bujemy zast\u0105pi\u0107 wioski. Pr\u00f3bujemy <strong>j\u0105 odbudowa\u0107, cyfrowo, ale z emocjonaln\u0105 g\u0142\u0119bi\u0105<\/strong>. Nasza powie\u015b\u0107 graficzna nie oferuje szczeg\u00f3\u0142owych instrukcji finansowych. Zach\u0119ca m\u0142odych ludzi do \u015bledzenia los\u00f3w bohatera, kt\u00f3ry zmaga si\u0119 z prawdziwymi dylematami, chaotycznymi, nieliniowymi i pe\u0142nymi emocji.<\/p>\n<p>Takimi samymi jak ich w\u0142asne.<\/p>\n<p>Wierzymy, \u017ce wiedza finansowa to nie tylko liczby. To kwestia to\u017csamo\u015bci. Wstydu. Nadziei. Presji r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Ciekawo\u015bci. I tak, b\u00f3lu brzucha, kt\u00f3ry pojawia si\u0119, gdy pieni\u0105dze wydaj\u0105 si\u0119 zbyt wa\u017cnym tematem, by o nich rozmawia\u0107.<\/p>\n<p>Narz\u0119dzia mog\u0142y si\u0119 zmieni\u0107. Przekazuj\u0105cy informacje mogli si\u0119 zmieni\u0107. Ale potrzeba wskaz\u00f3wek, zaufanego g\u0142osu, pozosta\u0142a taka sama.<\/p>\n<p>Pytanie brzmi: kto odpowie?<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>W ka\u017cdej wiosce zawsze by\u0142 kto\u015b, do kogo mo\u017cna by\u0142o si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107. Babcia. W\u0142a\u015bciciel sklepu. Ksi\u0105dz. S\u0105siad z do\u015bwiadczeniem i cich\u0105 m\u0105dro\u015bci\u0105. Nigdy nie nazywano ich doradcami finansowymi, ale to oni przekazywali wiedz\u0119, kt\u00f3ra kszta\u0142towa\u0142a to, jak oszcz\u0119dzamy, po\u017cyczamy, handlujemy i wydajemy. To nie by\u0142o formalne. Nie zawsze by\u0142o trafne. Ale to by\u0142o wszystko, co&hellip;&nbsp;<a href=\"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/2025\/06\/25\/from-grandmothers-to-algorithms-who-do-we-trust-with-financial-advice\/\" rel=\"bookmark\">Dowiedz si\u0119 wi\u0119cej &raquo;<span class=\"screen-reader-text\">Od bab\u0107 do algorytm\u00f3w: komu ufamy w kwestii finans\u00f3w?<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":398,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":70,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-397","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/397","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=397"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/397\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":403,"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/397\/revisions\/403"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/398"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=397"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=397"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/profit.erasmus.site\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=397"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}