Większość z nas uczyła się zarządzania pieniędzmi na własnych błędach

Podczas konferencji podsumowującej projekt PROFIT, która odbyła się 27 października 2026 r., zadaliśmy 42 uczestnikom proste pytanie: skąd czerpali wiedzę o pieniądzach?

Najczęściej wskazywaną odpowiedzią było własne doświadczenie. Na drugim miejscu znaleźli się rodzice i opiekunowie, natomiast szkoła odgrywała w tym procesie marginalną rolę. Większość uczestników zaczęła zdobywać wiedzę o finansach między 8. a 14. rokiem życia, często ucząc się na własnych błędach. Wielu z nich dorastało w przekonaniu, że pieniądze można albo oszczędzać, albo wydawać, a całą pozostałą wiedzę musieli zdobywać samodzielnie.

W konferencji uczestniczyli edukatorzy, badacze, osoby pracujące z młodzieżą oraz specjaliści z sektora finansowego. Skoro nawet oni zdobywali wiedzę metodą prób i błędów, nietrudno wyobrazić sobie, z jakimi wyzwaniami mierzą się młodzi ludzie, z którymi pracują.

Konferencję rozpoczęliśmy od pytania: jakie postawy wobec pieniędzy chcielibyśmy upowszechnić wśród młodych ludzi? Otwarte rozmowy o finansach? Proszenie o pomoc, zanim drobny problem przerodzi się w poważny? Popełnianie błędów i wyciąganie z nich wniosków?

Luka, którą młodzi ludzie już dostrzegają

Podczas konferencji zaprezentowano wyniki badań przeprowadzonych w ramach projektu PROFIT. Aż 92% respondentów uznało, że edukacja finansowa w ich kraju jest niewystarczająca. Młodzi ludzie podkreślali, że potrzebują praktycznych umiejętności, takich jak planowanie budżetu, oszczędzanie czy zarządzanie kredytami, przedstawionych przystępnym językiem i zilustrowanych rzeczywistymi przykładami.

Jednym z najważniejszych wniosków było to, że sposób, w jaki młodzi ludzie uczą się o finansach, jest równie istotny jak sama treść edukacji. Przedstawiono również opracowany w ramach projektu PROFIT eBook, który przekłada wyniki badań na praktyczne wskazówki, a także Słownik finansowy, wyjaśniający najważniejsze pojęcia związane z finansami w prosty i zrozumiały sposób.

Cena nauki na własnych błędach

Uczenie się na błędach bywa skuteczne, jednak pomyłki finansowe mogą mieć długotrwałe konsekwencje. Ewa Kopczyńska (E&D Consulting, Portugalia), moderatorka dyskusji panelowej, zwróciła uwagę, że niepewna sytuacja mieszkaniowa i niskie dochody zniechęcają wiele osób do działania, a wstyd związany z wcześniejszymi błędami finansowymi sprawia, że niektórzy całkowicie rezygnują z szukania pomocy.

Wstyd ten przybiera różne formy w zależności od kraju. Stine Kalmer Jørgensen (CEO Dreamplan, Dania) opisała charakterystyczną dla duńskiego społeczeństwa niechęć do otwartego mówienia o własnych sukcesach. Saeid Pira (doktorant i pracownik naukowy Molde University College, Norwegia) wyjaśnił, że w Norwegii i Szwecji pieniądze są silnie powiązane ze statusem społecznym, przez co przyznanie się do trudności finansowych może być odbierane jako przyznanie się do porażki.

Maria Giovanna Salvia (System Przyjmowania i Integracji, Gmina Tito, Włochy) zauważyła natomiast, że dla migrantów, z którymi pracuje, rozmowy o pieniądzach stanowią mniejsze tabu. W nowym kraju wszystko jest dla nich nieznane, dlatego zadawanie pytań wydaje się czymś naturalnym. Większą barierę odczuwają sami Włosi, od których oczekuje się, że powinni już posiadać odpowiednią wiedzę. Nie wiedząc, do kogo zwrócić się z pytaniami, pozostają sami ze swoimi problemami i towarzyszącym im wstydem.

Milczenie na temat pieniędzy jest przekazywane z pokolenia na pokolenie. Stine dodała, że upowszechnienie płatności cyfrowych jeszcze bardziej utrudniło edukację finansową dzieci. Dawniej mogły one obserwować, jak monety i banknoty przechodzą z rąk do rąk. Dziś pieniądze przemieszczają się niemal niewidocznie na ekranach urządzeń, a rodzicom trudniej posługiwać się konkretnymi przykładami podczas rozmów z dziećmi.

Kto powinien przerwać milczenie?

 

Uczestnicy panelu zgodzili się, że żaden podmiot nie jest w stanie samodzielnie rozwiązać tego problemu. Saeid przekonywał, że uczelnie mogą przekazywać praktyczną wiedzę dotyczącą planowania budżetu, kosztów utrzymania, pracy dorywczej czy podatków, nie wchodząc przy tym w rolę doradców finansowych.

Maria podkreśliła potrzebę współpracy rodziców, organizacji społecznych, instytucji i edukatorów, którzy powinni pełnić funkcję pomostu między rodzinami a młodymi ludźmi. Stine wskazała z kolei na odpowiedzialność sektora finansowego: produkty finansowe powinny być na tyle proste i bezpieczne, aby brak specjalistycznej wiedzy nie narażał młodych ludzi na zadłużenie.

Głos zabrała również Karyna, edukatorka z Ukrainy mieszkająca obecnie w Polsce, która zwróciła uwagę na znaczenie polityki publicznej. Tam, gdzie edukacja finansowa nie ma wyraźnie określonego miejsca w programach szkolnych, powstałą lukę starają się w miarę swoich możliwości wypełniać rodziny i poszczególni nauczyciele.

Bezpieczna przestrzeń do popełniania błędów

Projekt PROFIT powstał właśnie po to, aby odpowiedzieć na tę potrzebę. Jego głównym rezultatem jest interaktywna, cyfrowa powieść graficzna wykorzystująca mechanizmy grywalizacji. Jej bohaterką jest Val, która właśnie zakończyła edukację i musi zdecydować, co zrobić dalej: wyprowadzić się z domu rodzinnego, zrobić sobie rok przerwy, założyć własną firmę czy spróbować szybko pomnożyć majątek.

Gracze podejmują w jej imieniu decyzje dotyczące czynszu, dochodów, pożyczek, inwestycji i ryzyka, a każdy wybór wpływa na dalszy przebieg historii. Błędna decyzja podjęta w grze nie pociąga za sobą rzeczywistych kosztów, może natomiast stać się doskonałym punktem wyjścia do rozmowy o finansach.

Powieść została przetestowana przez 120 młodych ludzi podczas 12 sesji pilotażowych przeprowadzonych w pięciu krajach. Realistyczne scenariusze angażowały uczestników, a podejmowane przez nich decyzje skłaniały do refleksji nad ich konsekwencjami. Jeden z uczestników podsumował swoje doświadczenie następująco: „Nie czułem, że uczestniczę w lekcji. Czułem, że jestem częścią tej historii”.

Pilotaże pozwoliły również wskazać obszary wymagające dalszego doskonalenia, zwłaszcza w zakresie dostępności na urządzeniach mobilnych oraz informacji zwrotnych przekazywanych graczom.

Wspólny wniosek płynący z konferencji był prosty: szczerość pomaga. Ludzie uczą się więcej, gdy inni otwarcie dzielą się swoimi doświadczeniami, zarówno błędami, jak i sukcesami, niż wtedy, gdy wszyscy milczą.

PROFIT działa dalej

Interaktywna powieść, Słownik finansowy oraz wyniki badań pozostają dostępne bezpłatnie. Zachęcamy do wykorzystywania tych materiałów w pracy z młodzieżą i do prowadzenia otwartych rozmów o pieniądzach, których wielu z nas nie miało okazji doświadczyć w młodości.

Dziękujemy wszystkim, którzy wzięli udział w konferencji!

Strona projektu: profit.erasmus.site

Wszystkie materiały, w tym eBook i Słownik finansowy: profit.erasmus.site/#results

Zagraj w interaktywną powieść: profit.erasmus.site/novel